علم آموزی
علم آموزی؛ مطالعه و كسب مهارتهای
حرفهای، سبب پویایی حركت انسان در مسیر تعالی زندگی بوده و هست. در اهمیِّت
خواندن همین كه اوّلین خطاب خداوند منّان به پیامبر گرامی اسلام حضرت محمّد ـ صلّی
الله علیه و آله و سلّم ـ این است كه «بخوان». در اوّلین سورهای كه برای فرستادهی
عظیم الشأن خداوند صلّی الله علیه و آله و سلّم فرود آمد «قلم» به تجلیل یاد شده
است، «إِقْرَاء وَ رَبُّكَ الاکرم الذی عَلَّمَ بالقلم»1 كه نشان از جایگاه بلند
مطالعه و علم آموزی در فرهنگ اسلامی دارد.
در روایات اسلامی، حیات و زنده بودن را در علم آموزی
قرار داده شده است. لذا بر ماست تا عواملی را كه در بهره وری مطالعه موفّق دخیل
هستند بدانیم و رعایت كنیم، تا مطالعهای موفّق و با ثمر داشته باشیم. در این
نوشتار سعی داریم، بعد از تعریف مطالعه، به بیان برخی از نکته های لازم در یك
مطالعه موفّق بپردازیم.
معنای لغوی مطالعه:
در لغت مطالعه به معنی نگریستن به هر
چیزی برای واقف شدن به آن است. 2
معنای اصطلاحی مطالعه:
در اصطلاح مطالعه به آگاهیهایی میگویند
كه انسان از طریق خواندن مكتو بات اعم از روزنامه، مجله و كتاب... به دست میآورد.
3
داشتن مطالعه موفّق عوامل و شرایط
افزایش بهرهوری مطالعه:
شرط های لازم در مطالعه
موفّق :
1ـ بدن و جسم سالم و
آماده:
لازمه یك مطالعه خوب داشتن جسم سالم
میباشد وقتی از نظر جسمی سالم نیستید،به طور مثال؛ زخم معده دارید، سر درد دارید،
گرسنه هستید یا شكم پُر هست و یا نیاز به استحمام دارید و... سراغ مطالعه نروید.
در غیر این صورت علاوه بر پائین آمدن بهرهوری مطالعه، باعث دل زدگی شما نسبت به
مطالعه میشود.
در احادیث توصیه شده که برای تقو یّت
نیروی فکری و ذهنی از خوراکی های خاص استفاده کنیم؛ برخی ازآن ها به قرار زیر است:
کرفس، عسل، کندر، خوردن گوشت (در حدّ اعتدال)، روغن مالیدن، باقلا، خوردن انار و
پیه آن، سرکه خوردن مداوم، مویز ناشتاو...
در احادیثی توصیه شده که از برخی
خوراکی ها پرهیز کنیم تا زمینه فراموشی مهیا نشود، برخی از آن ها چنین است: خوردن
سیب ترش، خوردن گشنیز، پنیر زیاد، افراط در خوردن گوشت حیوان وحشی و گاو. 4
2ـ مكان مناسب: 5
برای مطالعه خوب؛ مكان باید آرام و
بی سر و صدا باشد. ساده و بیپیرایه باشد. صندلی و محلّ نوشتن نرم و راحت باشد. از
نظر سرما و گرما در حدّ متعادل باشد. از نور كافی برخوردار باشد. در ضمن مكان
مناسب، مكانی است كه از اكسیژن كافی و هوای تازه برخوردار باشد. محیط مطالعه معدود
و كوچك نباشد. حتّی المقدور در مكانهای باز و وسیع مطالعه كنید.
3ـ زمان مناسب:
به طور كلّی بهترین زمان برای مطالعه
زمانی است كه به انجام مطالعه در آن زمان تمایل دارید. مطالعه بلافاصله پس از خواب
شبانگاهی، باز دهی مطلوب ندارد. ترشح هورمون «سو ما تو تر و پین» كه اثرات آن تا
دقایقی پس از بیداری وجود دارد، در یادگیری اختلال ایجاد میكند. به طور مثال بچه
مریض است و گریه میكند، ساعت 5 بلیط قطار دارد و آقا از ساعت 4 الی 5/4 مشغول
مطالعه میشود اما دقّت ندارد كه این اوقات مناسب نیستند. 6
4ـ قلم و كاغذ و كتاب
مناسب:
بهتر است كاغذ، كتاب یا دفتر یادداشت
و میز مطالعه از نوع برّاق و شفاف نباشد. بهترین رنگ برای نوشتن، رنگ سیاه و یا
سرمهای تیره است كه به علّت واضح بودن، چشم را كمتر خسته میكند. 7
5ـ استعداد در موضوع
خاصّ:
اگر فردی استعداد، علاقه و درك فسلفی
ندارد ولی نسبت به روان شناسی درك بالایی دارد و یا نسبت به مكانیكی استعداد و
علاقه درك خیلی بالاتری دارد، لازم است رشته مكانیكی یا روان شناسی را انتخاب كند
و اسرار به گزینش رشته فلسفی صحیح نیست. اگر فردی روحیّه و شخصیّت درون گرا دارد
رشته جامعه شناسی انتخاب درستی نیست چون در جامعه شناسی باید با جمع در ارتباط
باشد و این رشته با شخصیّت برون گرا سازگاری دارد، لذا باید مطالعات خود را در
زمینههایی كه استعداد خاصی در آن داریم متمركز كنیم.
6ـ توزیع مناسب زمان یاد
سپاری:
از نظر روان شناسان هر چه زمان یاد
سپاری كوتاهتر باشد بهتر است، به طور مثال اگر به جای مطالعهی زبان بیگانه در یك
روز به مدّت 7 ساعت این مطالعه در هفت روز هر روز به مدّت یك ساعت صورت گیرد،
میدان بهرهوری مطالعه بیشتر خواهد بود. 8
7ـ یادداشت برداری
خواننده با زبان خودش:
هر كسی، دستهای از اصطلاحات را به
طور معمول در گفتار و نوشتار خود به كار میبرد، به این واژهها، واژگان فعّال میگویند.
مطلبی كه با واژگان فعّال بیان شود، هم دقیقتر فهمیده میشود و هم در ذهن دوام و
ثبات بیشتری پیدا میكند. پس بهتر است مطالب علمی را پس از این كه خوب یاد گرفتیم
با زبان و قلم خاصّ خودمان به طور خلاصه بنویسیم.
8ـ استراحت در كنار
مطالعه:
در نظر داشته باشید كه حدّ فاصل
زمانی مجاز برای مطالعه مداوم كه امكان كسب بازدهی مطلوب را فراهم میكند، بین 10
تا 45 دقیقه است. پس از انجام این میزان مطالعه، باید حدود 5 تا 10 دقیقه استراحت
نمود. 9
برای برخی ممكن است چند دقیقه بازی
با دوستان یا قدم زدن در پارك، رفتن به پشت بام، نگاه به آسمان و... امری مطلوب
باشد. مهمترین و سادهترین حالت استراحت UTC
است كه به حالت مراقبه بنشینیم و به تنفس عمیق بپردازیم. با انجام تنفّس عمیق غذا
و اكسیژن كافی به مغز و سایر اعضا میرسد. از بروز خستگی جلوگیری میكند. سبب
تجدید قوا و كسب انرژی میشود. در ضمن فاصله چشم از سطح نوشته نباید كمتر یا بیشتر
از 30 سانتیمتر باشد.
9ـ صرف غذا و مطالعه:
بلافاصله بعد
از غذا خوردن نباید مطالعه كرد؛ زیرا به علت شروع فعالیّت دستگاه گوارشی و هجوم
خون به معده و احشای داخلی از میزان جریان خون در مغز كاسته میشود و آمادگی برای
مطالعه كمتر میشود، در ضمن از اصول تغذیه سالم و مناسب غافل نباشید. 10
10ـ ورزش و مطالعه:
در اثر مطالعه؛
خون بیش از همه در مغز و كاسه سر گردش كرده و اختلالاتی در گردش خون به وجود میآید،
باید با انجام ورزش یا كارهای بدنی، باعث استراحت مغز و اعصاب شد و از اختلال در
تغذیه و اشكال در دفع سموم مغز جلوگیری كرد.
11ـ احساس نیاز و
انگیزه بالا نسبت به موضوع:
اگر انسان نسبت
به چیزی احساس نیاز كند به دنبال آن خواهد رفت (بدون اجبار) به طور مثال؛ فردی را
در ساعت 12 شب تا 2 نصف شب مشغول استفاده از رایانه است، چه موضوعی؟ سیدی پزشك
خانواده و... چرا؟ چون بچهاش گوش درد شدید گرفته است. لذا احساس نیاز پیدا كرده
تا در این زمینه مطالعه كند (حتّی در نیمه شب). اگر كسی بیشترین استعداد فراگیری
علمی را داشته باشد ولی انگیزه و تمایلی برای آموختن آن نداشته باشد، هرگز موفّق
نمیشود. انگیزه قوی داشتن برای مطالعه سبب میشود كه فرد همه مشكلات را در طریق
مطالعه تحمّل كند و به درجات كمال برسد. 12
باید بدانیم
موضوع یا رشته مورد نظر چه نیازی از ما را برطرف میكند، چه پیامدهای مثبتی برای
ما دارد، چه پیامدهای منفیای را از ما دور میكند؟.
12ـ پشتیبانی:
به مثال زیر
توجه كنید: دختر خانمی رفته در اتاق مطالعهاش كه 1 ساعت مطالعه كند و پدر یك
فنجان چای و مقداری میوه و شكلات میبرد و در میزند و... در نتیجه او 3 ساعت درس
میخواند.
روشن است كه
امثال این حمایتها فرد را به مطالعه تشویق میكند. همچنین رابطه عاطفی مطالعه
كننده با محل مطالعه، كتاب و محتوا و اساتید آن فن و همكلاسیها نقش مؤثر در
یادگیری دارد.
13ـ حال و حوصله:
یعنی پیش از
شروع به مطالعه و یادگیری، سر حال و آماده این كار باشید و تا پایان مطالعه آن حال
را حفظ نمائید. برای این منظور سعی كنید با ایجاد آرامیدگی عضلانی به خود آرامش
دهید. به هر گونه اضطراب غلبه كنید. افكار مثبت را جانشین افكار منفی كنید. در
صورت لزوم به تفریح و استراحت بپردازید. برای این منظور میتوانید به كتاب شیوههای
غلبه بر اضطراب و رسیدگی نوشته مسعود جان بزرگی چاپ سمت رجوع فرمائید. 13
14ـ روح و روان آرام:
روح و روان
سالم به عنوان یكی از ابزارهای اساسی برای مطالعه موفّق میباشد. اگر از نظر روحی
در وضعیّت مناسب نیستیم یا مشكلی داریم، ابتدا به درمان خود در این زمینه بپردازیم
سپس مطالعه را آغاز كنیم. كسی كه آرامش روحی ندارد علاوه بر این كه خیلی چیزها را
از دست میدهد، چیز جدیدی دستش نمیآید.
15ـ مشخّص كردن هدف و
داشتن برنامه منظم:
اگر هدف از
مطالعه را مشخص نكنید بعد از مدتّی به كار دیگری یا موضوع دیگری بپردازید یا هر چه
به دستتان برسد مطالعه میكنید سرانجام از مطالعه سودی نمیبرید. اول اهداف نهایی
و سپس اهداف میانی نزدیك خود را مشخص كنید. در هر مرحله از مطالعه، ارزیابی كنید
كه تا چه حدّ به در رسیدن هدف، موفّق بودهاید. در كنار آن لازم است هر شخصی برای
خویش برنامه ریزی كند.
1 .
سوره علق/ مطالعه روشمند/ ص5- /6 قم: انتشارات پارسیان/ 1379/ چاپ اول.
2 .
خادمی/ عین الله/مطالعه روشمند/ ص5 ـ 6/قم: انتشارات پارسایان/ 1379/ چاپ اول.
3 .
همان, ص 5-6.
4 .
ری شهری/محمّدی/احادیث پزشکی/ حسین صابری 1384/ دارالحدیث/ قم؛ ص142- 147
5 .
همان/ ص83.
6 .
همان/ص77.
7 .
همان/ص87.
8 .
همان/ص75.
9 .
همان/ص78.
10.
همان/ص88.
11 .
همان/ص88.
12 .
محدّثی / جواد / روشها / 1373/ قم / ص15.