سنت خوشنوسی در اسلام
سنت خوشنویسی در اسلام
|
«آنکه استفاده از قلم را آموخت، به انسان آنچه را نمیدانست ياد داد.» قرآن، سورهی علق ( ۵ - ۴ : ۹۶) |
|
«خطّ زيبا فريضهای بر شماست، زيراکه آن يکی از کليدهای روزی انسان است.» منسوب به حضرت محمد« ص» |
|
«نويسندگی هندسهی روحانی است، ساخته شده با ابزاری مادی.» آملی در نفائس الفنوناش |
|
«نوشتن زباني است که دل در آن جريان دارد و نمايان کنندهی اسرار، يابنده اخبار و نگاهبان يادمانهای تاريخی است.» جاحظ |
|
«دستنوشته گوهری است که آن را با طلای خالص عقل با دست تراشيدهاند.» ابو حيان توحيدی |
|
اين دو صفحه مشتمل بر خطی کوفی طلايی بر چرمينه نيلی رنگ است که دايرههايی تزئينی به رنگ نقرهای بر حاشيهی آن نقاشی شده است. در طی هزار سال گذشته، نقرهی آن اکسيده شده، اما از جذّابيت اين قطعه هنوز کاسته نشده است. ساخت برگها کاملاً منطبق با سنت آفريقای شمالی است که خط کوفی آن اساساً افقی شکل است. بعدها با توسعهی خطوط عمودی بيشتر، شکل صفحات دستنوشتههای عربی به شکل آشنای امروزی درآمد. از ديدگاهی نمادين، رنگ آبی رنگ دريا، آسمان و با اندکی توسّع، رحمت نامحدود خداوند نسبت به بشريت است. همچنين اين رنگ شايد با رنگهای مورد استفاده صنعتگران بيزانس در ساخت هدايای سلطنتی ارتباطی داشته باشد. طلا رنگی است که با تجمّل و دربار مرتبط است و ترکيب آبی و طلايی بارها در صفحات عنوان قرآنها يافت شده است. متن اين صفحات مربوط به سوره ۲۵، فرقان، آيات ۴۸-۶۰، و سوره ۲۶، شعرا است. در گذشته گمان بر اين بود که اين اثر به سفارش مأمون خليفهی عباسی (و. ۸۳۳) برای پدرش هارون الرشيد (و. ۸۰۹) در مشهد شاخته شده، اما تحقيقات اخير نشان میدهد که اين اثر تقريباً به طور حتم مربوط به شمال آفريقا است. در فهرستنامهای از يک کتابخانه که در سال۶۹۳ ه.ق/۱۲۹۳ م گردآوری شده، قرآنی توصيف شده که به طلا بر چرمينهی نيلی نگاشته شده، اگر چه اين قرآن دارای پنج خط در هر صفحه بوده، در حالی که اين نمونه پانزده خط دارد. تا بيش از هفتاد و پنج برگ از آن در قيروان در طول دهه ۱۹۵۰ بازيافت شد. بخشی از اين دستنوشته در مؤسّسهی ملّی هنر و باستانشناسی در تونس قرار دارد و صفحات بسياری نيز در موزهها و مجمومههای شخصی، از جمله مجموعهی پرنس صدرالدين آقاخان وجود دارد. اين نمونهای کاملاً نادر از برگ چرمی است که نشان میدهد اين کتاب چگونه ساخته شده است. در واقع در برخی از صفحات، میتوان رد خطکشیهايی که توسط مِسطره برای هدايت خوشنويس رسم شده بود را مشاهده نمود. |
 دو صفحه از «قرآن نيلی»  لوح سمت چپ  لوح سمت راست  متن (جزييات) فاطمی، شمال آفريقا، قرن ۳ه.ق./۹م. تا ۴ه.ق./۱۰م. هر برگ ۵/۳۰ در ۴/۴۰ سانتیمتر. (نسخهی شمارهی ۰۳۰.۱۹۹۹) |
 قرآن آسيای ميانه  تزيينات بالای صفحه  متن (جزييات) |
اين قرآن به خط نسخ سياه است که آيات عربی به کلمات واحد و جملات معترضه تقسيم شده و يک ترجمه و تفسير فارسی در پی دارد. اين نسخه که يک جلد از مجموعهای دو جلدی است مربوط به آسيای ميانه است و تاريخ کتابت آن ۱۱۰۰ه.ق/ ۱۶۸۸ م است.
اين دستنوشته دارای نقوش تزئينی از قبيل رنگ آميزی حواشی است که معمولاً مربوط به ساخت کتاب در شبه قاره هند است. اين مسأله شگفت نيست زيرا که ميان بدخشان، جايی که محتملاً منشأ اين دستنوشته است و هند فعاليت تجاری قابل ملاحضهای رواج داشته است. همچنين جالب توجه است که متن فارسی در متن عربی که با خط درشتتر سياه مشخص شده ترکيب گشته است. معمول آن است که خط عربی و فارسی را در دو خط مجزا بيابيم، که از نقطه نظر خوشنويسی و عملی نيز بسيار سادهتر خواهد بود. ۳۵/۲ در ۲۲ سانتيمتر. (Ms.۹۱۰ Ar). |
 |
 |
 |
 |
۲۴/۵ در ۱۴ سانتيمتر. (MS. ۱۶۰ Ar).
|
[خواجه] نصيرالدين طوسی (و. ۱۲۷۴) يکي از شخصيتهای متفکر بزرگ قرن هفتم ه.ق/سيزدهم م. اسلام بود و آثار متعدد وی شامل موضوعات فلسفه، کلام، رياضيات، فيزيک و نجوم است. طوسی پس از تکميل تحصيلات رسمی، در نزد حکومت اسماعيليان ايران در اوايل دهه ۶۲۰ ه.ق/۱۲۲۰ م. مورد حمايت قرار گرفت. طوسی مدت بيست و پنج سال پس از اين تاريخ را در قهستان و قلعهی اسماعيلی الموت اقامت گزيد و از کتابخانه غنی آن برای تأليف مهمترين آثار علمی و فلسفی خويش سود برد. اين دستنوشته تفسيری بر يکی از آثار نجومی نصيرالدين طوسی است که توسط دانشمند قرن شانزدهم، عبدالعلي بيرجندی (و. ۹۳۴ ه.ق/۱۵۲۸ م.) نگاشته شده، و در ميان شماری از کتب علمی موجود در کتابخانهی مؤسّسه است. تاريخ استنساخ آن شعبان ۱۰۲۹/۱۶۲۰ است. اين متن تماماً با مرکب سياه و قرمز نوشته شده و با نمودارهايی برای نشان دادن مسايل نجومی مورد بحث همراه است. ۲۵ در ۱۴ سانتيمتر. (Ms ۵۹۶ Ar). |
 شرح تذکره  شرح تذکره (متن، از نزديک) |
اين مطلب گزيده و ويرايشی از سخنرانی دکتر دانکن هالدين ايراد شده در گشايش نمايشگاه «روح اسلام: آشنايی با اسلام از طريق خوشنويسی» در دانشگاه بريتيش کلمبيای کانادا در ۲۱ اکتبر ۲۰۰۱ است. اين نمايشگاه تا ۱۲ ماه مه ۲۰۰۲ ادامه دارد.
بائر، اوا. تزئينات اسلامی. انتشارات دانشگاه نيويورک: نيويورک، ۱۹۹۸.
امامالدين، س.م. کتابت عربی و کتابخانههای عربی. طاها: لندن، ۱۹۸۳.
کلک مشکين. منتخبی از آثار به نمايش گذشته شده در اولين فستيوال خوشنويسی اسلامی. انجمن هنرهای تجسمی ايران: تهران، ۱۹۹۷.
خطيبی، عبدالکبير. شکوه خوشنويسی اسلامی. انتشارات تايمز و هادسون: لندن، ۱۹۷۶.
لينگز، مارتين. هنر قرآنی خوشنويسی و تذهيب. اسکورپين: لندن، ۱۹۸۷.
نصر، سيد حسين. هنر اسلامی و معنويت. گلگونوزا: ايپسويچ، ۱۹۸۷.
سفدی، ياسين حميد. خويشنويسی اسلامی. تايمز و هادسون: لندن، ۱۹۷۸.
شيمل، آنهماری. خوشنويسی و فرهنگ اسلامی. انتشارات دانشگاه نيويورک: نيويورک، ۱۹۸۴.
اسکات، مايکل. «ابتدا کلمه بود.» شمارهی بيست اکتبر ۲۰۰۱ ونکوور سان: D۱۰- D۱۱. [فايل پیدیاف ۵/۲ مگابايت، با مجوز ونکوور سان.]
ولش، آنتونی. خوشنويسی در هنر جهان اسلام. انجمن آسيايی: آستين، ۱۹۷۹.