هدیه برای دانش تو

به نام خدا

بررسي تحرك اجتماعي در ايران

مقدمه

تحرك اجتماعي[1] يكي از پديده هاي اجتماعي است كه بر اثر تفاوت هاي اجتماعي ، بي عدالتي ها و به طور كلي بر اثر نابرابري هاي اجتماعي به وجود مي آيد.

تحرك اجتماعي عبارت از ، جابجايي افراد يا واحدهاي خانوادگي در نظام گروه هاي اجتماعي، شغلي يا نظام طبقات اجتماعي مي باشد. ( بودن²، 1989) در هر جامعه اي و در هر زماني اين پديده با اشكال مختلف همانند تحرك اجتماعي عمودي ، افقي ، ساختي ، درون نسلي و ... وجود دارد.

علت وجودي تحرك اجتماعي در جوامع اين است كه هميشه در جامعه فرصت هايي مي باشد كه اين
فرصت ها براي عده اي وجود دارد كه همان فرصت ها براي ديگران مهيّا نمي باشد و چون افراد فاقد آن فرصت ها در پي كسب موقعيتي هستند كه فاقد آنند، بنابراين تحرك اجتماعي وجود دارد. (پين³،1987)

تحرك اجتماعي با فرصت هاي شغلي جامعه نيز ارتباط داشته و با مفهوم تحرك شغلي آميخته است.

ساندرز⁴  معتقد است كه تحرك اجتماعي با تغيير ساختار سياسي، اجتماعي ، فرهنگي جامعه هم ارتباط دارد ، چرا كه در اثر انقلاب ها و تغييرات حكومتي يا پيروزي يك حزب سياسي يا ائتلاف گروه هاي خاصي درانتخابات رياست جمهوري يا پارلماني يك كشور زمينه ي تغيير پايگاه اجتماعي را ايجاد مي كند.
 (ساندرز ،1990)

بنابراين تحرك اجتماعي يكي از پديده هاي مهم اجتماعي است كه در همه ي جوامع دولت ها بايستي به آن توجه كرده و زمنيه ي آن را براي كليه افراد جامعه به اشكال مختلف در مقياس هاي متفاوت ايجاد كند.

بيان مسئله

همانطور كه اشاره شد تحرك اجتماعي در همه جوامع وجود دارد. اما در هر جامعه اي نوع، شدت و ميزان و عوامل ايجادي آن با جوامع ديگر متفاوت مي باشد. از جمله ارتباط هاي مهم، ارتباط بين طبقه اجتماعي با تحرك اجتماعي است كه در اكثر جوامع وجود دارد.

تحرك اجتماعي در كشور ايران وابسته با تأثير اعتقادات همگاني ، ارتباطات افراد با يكديگر ، عرف، سنت، عادات و مجموعه ي عوامل ديگر است كه در زير به آن اشاره مي گردد.

در جامعه ي ايران بعضي از فعاليت هاي عمومي ، زمينه اي براي تحرك اجتماعي براي صاحبان خود ايجاد
 مي كند كه همين امر مي تواند يكي از عوامل تحرك اجتماعي در كشور باشد. هر چند اين فعاليت ها دولتي يا جنبه ي عمومي همانند پزشكي يا تجارت داشته باشد.

در كشور ايران نه تنها شغل ، بلكه ميزان در آمد وضعيت اقتصادي باعث تحرك اجتماعي مي شود. استفاده از درآمد معين وسيله اي است براي رسيدن به نقش هايي كه ميزان معيني وجهه ي اجتماعي ايجاد مي كند. پين ¹ (1987) معتقد است كه : هميشه درآمد باعث تحرك اجتماعي نمي گردد، چون كه طرز استفاده از درآمد نيز بر تحرك اجتماعي مؤثر است مثلاً عده اي در آمد را براي رسيدن به مراتب بالاي علمي و افزايش سطح تحصيلات يا افزايش منزلت اجتماعي استفاده مي كنند. بر عكس عده اي ديگر درآمد را فقط براي افزايش درآمد استفاده مي كنند. براي مثال يك تاجر با افزايش درآمد خود فقط سرمايه خود را اضافه كرده و همان تاجر با وضعيت قبلي مي ماند.

در كشور ايران سطح تحصيلات و نوع آن نيز در امر تحرك اجتماعي هنوز نقش تعيين كننده اي دارد.   مخصوصاً اگر تحصيلات در سطح عالي باشد، زمينه ارتقاء به طبقات بالا را فراهم مي كند.

علاوه بر مواد اشاره شده در بالا خانواده، عوامل سياسي،  رشد سريع ديوان سالاري و توسعه ي شهر نشيني درامر تحرك اجتماعي در ايران مخصوصاً در گذشته نقش اساسي داشته است. نام خانواده و سوابق تاريخي و خانوادگي بعضاً زمينه ساز تحرك اجتماعي بوده است، مخصوصاً براي خانواده هايي كه در زمان خاصي در جامعه داراي نقش اقتصادي و اجتماعي خاصي بوده اند محسوس تر است. البته نقش اين عامل امروزه رو به كاهش مي باشد. هم چنين در ايران ، عوامل سياسي در امر تحرك اجتماعي نقش اساسي داشته است ، براي مثال بعد از اصلاحات ارضي با بخشيدن مقداري از زمين ها به زارعين كه بيشتر با اهداف سياسي همراه بود. زارعين با دريافت زمين به طبقه خرده مالك ارتقاء يافتند. (اديبي، 1354)

گسترش سريع ديوان سالاري كشوري و لشگري نيز از عوامل تحرك در كشور ايران بوده است. توسعه اجتماعات شهري و رشد شهرنشيني نيز باعث ايجاد طبقات اجتماعي جديد در شهرها شد و زمينه را براي تحرك اجتماعي عده اي از افراد به وجود آورد. براي مثال ايجاد طبقه تاجر و صراف به علت نياز دهقانان به پول باعث تشكلي طبقه دلالان شد و عده اي از طبقات پايين همانند خرده مالكين جزء ، به طبقه تجار و صراف ارتقاء يافتند. ( اديبي، 1354)

علاوه بر مجموعه عوامل فوق، دو عامل انقلاب و جنگ به طور كلي بر ساخت اجتماعي كشور نقش اساسي داشته است . انقلاب اسلامي از جمله عواملي است كه در كشور سلسله مراتب قشربندي اجتماعي را به طور كلي تغيير داد و ساخت طبقاتي كشور را نيز دگرگون ساخت و تا حدودي ملاك هاي تحرك اجتماعي را تغيير داد. زمينه تحرك صعودي را براي عده اي فراهم ساخت و باعث شد عده اي از افراد گرفتار ركود در تحرك صعودي خود شده يا تحرك نزولي بدست آورند، عده اي از افراد فقير ، ثروتمند شده و عده اي ديگر فقير شوند. هم چنين در بعد تحصيلات بعد از انقلاب زمينه ي ادامه تحصيل براي اكثريت افراد طبقه پايين فراهم گرديد و باعث شد آن ها به مراتب بالاي تحصيلي رسيده و تحرك اجتماعي صعودي كسب نمايند.

در ايران جنگ با عراق در سلسله مراتب اجتماعي تأثير زيادي داشت. چون كه با دگرگوني هاي اقتصادي و مالي كه با تغييرات عميق در وضع افراد به وجود آورد همراه بود. مخصوصاً از نظر مادي باعث تحرك صعودي عده اي و تحرك نزولي عده اي ديگر شد.

 البته جنگ را مي توان يكي از عوامل همطرازي اجتماعي دانست. منظور اين است كه همه ي افراد جامعه را از نظر امكانات، خدمات و موقعيت اجتماعي در يك سطح قرار مي دهد. (بوتول، 1376)

اما در كشور ايران با تداوم جنگ بعضي از افراد و قشرهاي اجتماعي از موقعيت و فرصت هاي به وجود آمده ناشي از اقتصاد جنگ ، به تدريج مزاياي اجتماعي بيشتري را به خود اختصاص دادند و بدين ترتيب نيز توانستند باعث تغيير سلسله مراتب پايگاه اجتماعي خود شده و تحرك اجتماعي صعودي پيدا كنند. با پايان رسيدن جنگ و شروع بازسازي جريان بهره گيري از مزاياي اجتماعي و اقتصادي به شكلي جديد آغاز گرديد. صاحبان سرمايه و وابستگان مناصب حكومتي و بعضي آن هايي كه در سيستم حكومتي و دولتي قرار داشتند و يا به شكلي غير مستقيم با آن مرتبط بودند با استفاده از اين موقعيت و دست يابي به اطلاعات و تصميم گيري ها و برنامه هاي دولتي ، به صورت هوشمندانه و زيركانه از شرايط ، موقعيت و فرصت هاي ايجاد شده بيشترين بهره برداري را به سود خود و وابستگان و گروه هاي وابسته به خود به عمل آوردند و در اين زمان نيز همين افراد و وابستگان آنان توانستند سلسله مراتب پايگاه اجتماعي خود را تغيير داده و بر تحرك اجتماعي صعودي خود روندي رو به افزايش ايجاد كنند.

منابع و مأخذ:

الف: كتاب هاي فارسي

1.      اديبي حسين ،1354 جامعه شناسي طبقات اجتماعي ، تهران انتشارات دانشكده علوم اجتماعي و تعاون.

2.      بيرو آلن ، (1376)، فرهنگ علوم اجتماعي، ترجمه باقر ساروخاني ، تهران ، انتشارات كيهان

3.       بوتول گاستون، (1376)، جامعه شناسي جنگ، ترجمه هوشنگ فر خجسته ، تهران ، كثرت انتشارات علمي و فرهنگي.

4.   گرب. ادوارد. ج، (1373) ، نابرابري اجتماعي ( ديدگاه هاي نظريه پردازان كلاسيك و معاصر)، ترجمه محمد رضا سياهپوش ، احمد رضا غروي نژاد، تهران، نثر معاصر.

5.      لويد پيتر، (1371) ، طبقه كارگر در جهان سوم ، ترجمه حسينعلي نوذري، تهران ،نشر همراه.

ب: كتاب هاي خارجي

1. Boudon.r and Bourricaud.F.1989 Acritical dictionary of sociology, selected and          translated to English by Hamilton P.London, Routledge, first.

2. Kebro.Harold,R,(1983),social stratification and Iniquality (class conflict in the united), states Newyork, MCGRW, Hillbook company.

3. Payne, Geoff, (1987), social class and stratification,first,London.

4. Saunders, peter, (1990),social class and stratification, First, London.